کد خبر: ۳۵۳۴۶
تاریخ انتشار: ۱۲ آذر ۱۳۹۶ - ۰۹:۱۰
سؤال مهم اینجاست، چگونه و از چه طریقی می‌توان سطح این مشارکت محیط زیستی را در میان مردم ارتقاء بخشید؟ به‌عبارت‌دیگر، چگونه می‌توان وقت، زمان و انرژی را که مردم به امور محیط زیستی اختصاص می‌دهند، افزایش داد؟
سعید کشاورزیزیست بوم/ سعيد كشاورزي*: در چند قرن اخیر، انسان‌ها، دانسته یا نادانسته و با توسل به توجیهات گوناگون، دست به تخریب محیط‌زیست زده‌اند؛ بااین‌حال، پیامدهای رفتار نابخردانه‌ی بشر تا زمانی که به‌صورت عینی ظهور و بروز نکرده بود، کم‌وبیش نادیده گرفته می‌شد. درواقع، قطار صنعتی شدن، آن‌چنان حق جانبانِ و بااقتدار به‌ پیش می‌رفت که نوع بشر را یکسره مدهوش و مست خود کرده بود.

امروز، اما دیگر بحران‌های محیط زیستی بسیار به ما نزدیک شده‌اند. انبوهی از مسائل و مشکلات شامل بحران‌های مرتبط به وضعیت آب، خاک، انقراض گونه‌های جانوری و گیاهی، آلاینده‌ها، ریزگردها، زباله‌های سمی و غیرسمی کشورمان را تهدید می‌نمایند. بر اساس ارزیابی‌هایی که بر روی 22 شاخص محیط‌زیستی از جمله منابع آب، آلودگی هوا، تنوع زیستی و تغییرات آب و هوایی بر اساس عملکرد محیط‌زیستی در کشورهای مختلف انجام ‌شده، ایران در بین 132 کشور رتبه 105 را به دست آورده است (سال 2016). این آمار اگرچه به نسبت چندسال گذشته، بهبود جزئی را نشان می‌دهد، بااین‌حال، مبیّن وضعیت نابسامان کشورمان در حوزه محیط‌زیست می‌باشد. 

بحران‌های محیط زیستی به‌قدری عمق و شدّت یافته‌اند که حوزه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را نیز دستخوش تغییرات گسترده‌ای نموده‌اند. مسائلی که دیگر قابل‌تقلیل و حذف نیستند؛ چراکه از قاب دوردست نظری بیرون آمده و حیات روزمره انسانی را دچار تهدیدهای جدی کرده‌اند. این مشکلات از هر جنسی و در هر سطحی، محصول مداخلات بشری در بخش‌های مختلف کره زمین می‌باشند.

اگر بپذیریم مداخلات انسانی موجب تخریب محیط‌زیست شده است؛ آنگاه ناگزیر می‌بایست پذیرفت که انسان‌ها مسئول بازگرداندن محیط‌زیست به وضعیت پیش از تخریب می‌باشند. البته، می‌توان به‌راحتی، همه‌ی مسئولیت را به نهادهای رسمی و دولتی واگذار کرده و کنج عافیت اختیار نمود؛ اما باید دانست که در پس عافیت‌طلبی امروز، رنج و ویرانی فردا نهفته است. درواقع، هیچ مشکلی در سطح ملی و جهانی وجود نداردکه با تصمیم تک نهادها و به‌صورت مستقل از شهروندان قابل‌حل باشد. این افراد و گروه‌ها هستند که با مشارکت محیط زیستی مسئولانه، می‌توانند هم به‌صورت مستقیم وضعیت فعلی را ارتقاء دهند و هم به‌صورت غیرمستقیم و از طریق تأثیرگذاری بر سیاست‌گذاری‌های کلان و نهادهای حاکمیتی شرایط محیط‌زیست را بهبود بخشند. 

سؤال مهم اینجاست، چگونه و از چه طریقی می‌توان سطح این مشارکت محیط زیستی را در میان مردم ارتقاء بخشید؟ به‌عبارت‌دیگر، چگونه می‌توان وقت، زمان و انرژی را که مردم به امور محیط زیستی اختصاص می‌دهند، افزایش داد؟ در ادامه تلاش می‌شود، بر اساس نظریات جامعه‌شناسی سیاسی، نخست به مفاهیم مهمی که به‌صورت مستقیم بر مشارکت محیط زیستی تأثیرگذارند پرداخت (مفاهیمی که در اینجا، «مفاهیم مشارکتی» نامیده خواهند شد) و سپس به این مسئله خواهیم پرداخت که چگونه می‌توان این مفاهیم مشارکتی را در میان مردم تقویت نمود.

بر اساس مطالعات انجام‌شده در خصوص مشارکت‌های محیط زیستی، چند عامل انگیزشی به‌صورت مستقیم بر میزان مشارکت افراد تأثیرگذار هستند: عامل نخست اثربخشی نام دارد. از منظر محیط زیستی اثربخشی به معنای آن است که چقدر افراد احساس می‌کنند مشارکتشان می‌تواند وضع محیط‌زیست را تغییر دهد. 
مشارکت محیط‌زیستی، چرا و چگونه؟
به‌عبارت‌دیگر، اگر فردی تصور نماید که مشارکت کردن یا نکردن او بر محیط‌زیست اثری ندارد، احتمالاً در فعالیت‌های محیط زیستی درگیر نمی‌شود. عامل دوم ایدئولوژی می‌باشد. مشارکت افراد در حرکت‌های محیط زیستی تا حد زیادی وابسته به ایدئولوژی محیط زیستی آن‌هاست. ایدئولوژی محیط زیستی شامل مواردی مانند آگاهی از بحران محیط زیستی موجود، وضعیت ناعادلانه‌ی بودجه و توجه به محیط‌زیست، مسئولیت شهروندی و متعاقباً احساس ضرورت انجام فعالیتی در حمایت از محیط‌زیست می‌باشد.

 هر چه موارد ناظر بر ایدئولوژی در افراد از سطوح بالاتری برخوردار باشد، می‌توان انتظار مشارکت بیشتری نیز داشت. عامل تأثیرگذار سوم هویت می‌باشد. مفهوم هویت اشاره به جایگاه فرد در اجتماع دارد و از بعد محیط زیستی به معنای ارزیابی فرد از خودش به‌عنوان یک فعال محیط زیستی می‌باشد.در این راستا، هر چه فرد خود را بیشتر یک فعال محیط زیستی بداند و نسبت به آن احساس تعلق‌خاطر بیشتری نماید مشارکت بیشتری نیز در حرکت‌های محیط زیستی خواهد داشت.

سه مفهوم مشارکتی یادشده از اهمیتی حیاتی در مشارکت شهروندی در موضوعات و فعالیت‌های محیط زیستی برخوردار هستند. سؤال بعدی طبیعتاً این خواهد بود که چگونه می‌توان این مفاهیم را در میان مردم تقویت نمود و از طریق آن مشارکت محیط زیستی را بهبود بخشید. مهم‌ترین مفهومی که می‌تواند بیانگر پاسخ باشد مفهوم «جامعه مدنی» است.

جامعه مدنی به معنای حوزه‌های مستقل از دولت و سیاست‌های رسمی است که در آن شهروندان مسائل مختلف را به بحث می‌گذارند. در کشورهای توسعه‌یافته، نهادهای وابسته به جامعه مدنی، از قبیل سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها) و سازمان‌های جنبش اجتماعی (سجاها) با اثرگذاری بر هر یک از مفاهیم مشارکتی (اثربخشی، ایدئولوژی و هویت)، موجبات افزایش مشارکت مدنی را فراهم می‌آورند. 
مشارکت محیط‌زیستی، چرا و چگونه؟
در سمن‌ها و سجاهای محیط زیستی است که مردم عادی و فعالان وارد گفت‌وگوی متقابل شده، نسبت به مسائل محیط زیستی و ضرورت اقدام جمعی آگاه شده و با عضویت درون این سازمان‌ها هویت محیط زیستی شدتمندتری پیداکرده و با مشارکت گروهی اثربخشی بیشتری احساس می‌نمایند.

عامل دیگری که در کنار سمن‌ها و سجاهای محیط زیستی می‌تواند بر مفاهیم مشارکتی تأثیرگذار باشد، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌هاست. تحقیقات نشان می‌دهد، در جوامعی که سمن‌ها و سجاها به دلایل مختلف هنوز نتوانسته‌اند جایگاه واقعی خود را بیابند، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها تااندازه‌ای توانسته‌اند جای خالی آن‌ها را پر نمایند. شبکه‌های اجتماعی شامل شبکه‌های رسمی (مانند عضویت‌های گروهی و سازمانی)، شبکه‌های غیررسمی (مانند روابط خانوادگی، دوستی و آشنایی) و شبکه‌های برخط مرتبط با اینترنت و فضای مجازی می‌شود. در این شبکه‌ها افراد می‌توانند درباره‌ی وضعیت محیط‌زیست به بحث و تبادل‌نظر بپردازند و در خصوص راهکارهای ممکن جهت محافظت از محیط‌زیست آگاهی یابند. 

در سال‌های اخیر، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی مجازی توانسته‌اند به‌واسطه‌ی گستردگی و قیمت نسبتاً ارزان، کارکرد مهمی را درزمینه افزایش مشارکت محیط زیستی از خود نشان دهند. تحقیقات نگارنده در زمينه جنبش‌های محیط زیستی نشان داد که شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها نقش مهمی در افزایش مشارکت و بسیج افراد در «جنبش رفتگران طبیعت» ایفا می‌نمایند. هم‌چنین نتایج این مطالعه حاکی از آن بود که افراد مشارکت‌کننده در رفتگران طبیعت، بیشترین اخبار محیط زیستی را از شبکه‌های اجتماعی برخط دریافت می‌کنند؛ این در حالی است که این افراد اقبال چندانی به رسانه‌های جمعی یک‌سویه مانند رادیو و تلویزیون نشان نمی‌دادند.

به‌صورت خلاصه می‌توان گفت جامعه مدنی و به فراخور آن شبکه‌های اجتماعی مختلف و رسانه‌ها می‌توانند با اثرگذاری بر مفاهیم یا انگیزه‌های مهم مشارکتی (اثربخشی، ایدئولوژی و هویت)، زمینه‌ی گسترش و شدتمندی مشارکت محیط زیستی شهروندان را فراهم نمایند. نباید فراموش کرد که ظهور و استمرار سمن‌ها، سجاها و شبکه‌های اجتماعی، در سطحی بالاتر، وابسته به میزان گشودگی ساختارهای کلان می‌باشد.

 گرچه با ظهور فضاهای مجازی طبیعتاً از میزان این وابستگی تااندازه‌ای کاسته شده است اما هنوز هم نیازمند فراهم شدن بستری مناسب از سوی نهادهای قانون‌گذار جهت رشد و نمو سمن‌ها و سجاهای محیط زیستی هستیم. به‌عبارت‌دیگر، شبکه‌های مجازی می‌توانند فرآیند بسیج شهروندان را توسط سمن‌ها و سجاها تسریع و تسهیل نمایند و نیاز به ساختارهای سازمان‌مند را در این زمینه تا حدی کاهش دهند.

 در این نوشتار سعی شد تا به‌صورت خلاصه عوامل تأثیرگذار بر مشارکت محیط زیستی از سطوح خرد تا کلان مرور شود. وضعیت محیط‌زیست در کشورمان نشان می‌دهد که به شدّت نیازمند مشارکت محیط زیستی شهروندان جهت حفظ منابع طبیعی هستیم. این امر از یک‌سو به تلاش بیشتر فعالان و مردم در این حوزه وابسته است و از سوی دیگر به فراهم‌تر شدن شرایط ساختاری رشد و استمرار تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیستی بستگی دارد.
پايان.

* دکتری جامعه شناسی دانشگاه شيراز
منبع: نشريه «اقليما»، صاحب امتیاز: «انجمن فرهنگ و سیاست» دانشگاه شیراز، آذر 96)


مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربحث ترین عناوین