کد خبر: ۳۱۷۳۴
تاریخ انتشار: ۰۱ ارديبهشت ۱۳۹۵ - ۱۲:۰۵
در آستانه روز زمین پاک و تا فاصله زمانی باقیمانده تا روز جهانی محیط زیست برآن شدیم تا با یک سلسله نوشتار به بررسی تحلیلی هر یک از این چالش ها بپردازیم.
آرش یوسفیزیست بوم/آرش یوسفی*: محیط زیست به عنوان موهبتی الهی، مجموعه ای است از منابع انرژی، مواد بی جان (آب، خاک و هوا) و موجودات جاندار (گیاهان، جانوران و انسان) که این عوامل پیوسته در ارتباط با یکدیگر بوده و در جهت تداوم جهان هستی و بقای حیات لازم و ملزوم یکدیگرند. 

شرط اساسی در حفاظت محیط زیست برقراری تعادل میان عوامل تشکیل دهنده آن می باشد. محیط زیست وقتی در حال تعادل است که عوامل تشکیل دهنده آن از نظر کمی، کیفی و ارتباطی در شرایط مناسبی قرار گرفته باشند. هر گونه تغییر در هر یک از عوامل مورد اشاره بدون شک باعث تغییر در سایر عوامل شده که در نهایت موجب برهم خوردن تعادل و تغییر تناسب محیط زیست می گردد. آنچه که موجبات عدم تعادل محیط زیست را فراهم آورده و یا آنرا تهدید می نماید، بطور کلی تخریب یا آلودگی محیط زیست می نامیم. منشا و عامل اصلی آلودگی و تخریب محیط زیست انسان و عملکرد وی می باشد که متاسفانه  امروزه به عنوان معضلات زیست محیطی از روند رو به رشدی برخوردار بوده و جوامع انسانی و کشورها را تحت تاثیر قرار داده است. 

با توجه به اینکه طبیعت محیط را بوسیله عواملی مانند باد، باران، جریان آب، خاک و گیاهان پالایش می کند، ولی پیشرفت تکنولوژی و صنعت، توسعه اقتصادی، افزایش جمعیت و نیاز و میل به رفاه بیشتر باعث شده که تخریب و آلودگی های محیط زیست چنان افزایش یابند که طبیعت را مجال و فرصت تصفیه و پاکسازی آن نباشد.

آلودگی هوا، آب و خاک ناشی از توسعه شهرنشینی و نیز صنایع، گرم شدن دمای زمین، نابودی تنوع زیستی و کاهش گونه های گیاهی و جانوری، تخریب و نابودی جنگل ها، مراتع، تالاب ها و بطور کل منابع طبیعی، مصرف بی رویه انرژی و... از جمله چالش ها و معضلات    محیط زیستی است که جهان امروز با آن دست به گریبان می باشد و کلید حل آن در توسعه پایدار جستجو می شود. طی دو قرن اخیر و با اوج گیری دانش، پیشرفت فناوری و توسعه صنعتی تعادل محیط زیست به زیان طبیعت بر هم خورده و لطمات وارده بر آن در این دوران اسف بار، جبران ناپذیر و در مواردی از مرز فاجعه نیز گذشته است.

بطوریکه امروزه کم و بیش تمامی ما برای سلامتی خودمان و محیط زیست نگران هستیم. برای مسائلی چون آلودگی هوا، آب و خاک، گرم شدن دمای زمین و تغییرات آب و هوایی، پدیده گرد و غبار، بحران کم آبی، افزایش ابتلاء به سرطان های مختلف و دهها چالش زیست محیطی دیگر که امروزه با آن دست به گریبان هستیم و مردم می پرسند چه کسی مسئول است ؟!!! 

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست   که هر چیز به جای خویش نیکوست
اگر یک ذره را برگیری از جای           خلل یابد همه عالم سرا پای
                                                                ( شیخ محمود شبستری )

بسیاری عقیده دارند که دولت ها مسئول این شرایط هستند، ولی در حقیقت این خود ما، همکاران، همسایگان، همشهریان، هم وطنان و بطور کلی مردم جهان هستیم که باید مسئولیت را به دست گیریم و برای برون رفت از بحران نابودی محیط زیست دست به کار شویم و محیط بهتری را برای زندگی خود و فرزندان مان ایجاد نموده و بدین ترتیب سپاسگزار و پاسدار نعمات الهی باشیم. 

مردم در بسیاری از جوامع باید طرز نگرش خویش نسبت به محیط زیست را دگرگون نمایند زیرا که طبیعت دیگر بیش از این نمی تواند نیازهای انسان را تأمین و اثرات آن را تاب آورد. بحران محیط زیست که در حال حاضر گریبانگیر کشور می باشد و زندگی و بقای ما و نیز فرزندانمان را به مخاطره انداخته است، از بحران روحی و اخلاقی تک تک ما افراد جامعه سرچشمه گرفته است. 
پس وقت آن رسیده است که دیگر مسئولانه عمل کنیم ...

" خداوند سرنوشت هیچ ملتی را تغییر نمی دهد مگر اینکه خودشان، خود را دگرگون سازند" (سوره رعد، آیه 11)

 امنیت انسانی مفهوم جدیدی است که با تغییر مفهوم سنتی امنیت ملی مطرح شده و پایه و اساس آن بر مردم متمرکز  می باشد.  فقر گسترده، ناامنی غذایی، بیماری‌های مسری،  بلایای طبیعی و آلودگی و تخریب محیط زیست از جمله مشکلات تاثیر گذار بر امنیت انسانی هستند. امنیت انسانی علاوه‌ بر ملاحظات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، بر غذا، بهداشت و محیط زیست متمرکز است. بنابراین امنیت محیط زیست به‌عنوان عنصر اساسی در امنیت انسانی است و تخریب طبیعت چالش واقعی انسان در دهه‌های آینده است. در سال‌های اخیر، خطر ملموس و آشکار ناشی از تخریب محیط زیست بطور کاملا جدی احساس می‌شود. بنابراین ما نیاز به پیدا کردن راهی برای نابودی محیط زیست و در حقیقت حیات و بقای خودمان داریم بدون اینکه رشد اقتصادی را به خطر اندازیم. ما باید باور داشته باشیم که می‌توان این کار را انجام داد.  ما باید راهی برای مشخص کردن تهدیدهای واقعی آینده نسبت به امنیت انسانی (به‌ویژه تهدیدهایی که محیط‌زیست را به خطر می‌اندازد) پیدا کنیم. همچنین ما باید بزرگ‌ترین چالش بشریت در عصر حاضر را به فرصتی برای ساختن آینده‌ای قابل دوام و قابل ادامه تبدیل کنیم. قرن حاضر عصری است که ممکن است محیط زیست ما را بسازد یا ویران کند و ما باید از آن برای حفظ محیط‌زیست بهره بگیریم. اندیشیدن بر اساس امنیت انسانی راه مهار تهدیدهای محیط زیستی امروزه است و یک اراده سیاسی که بر اساس شواهد علمی‌اقدام عملی می کند تا نوع بشر را نجات دهد.

براساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، سالانه 80 هزار مورد مرگ‌ و میر در ایران به‌علت عوامل محیطی رخ می‌دهد. مرگ ‌و میر براثر عوامل محیطی در کشورهای مختلف 15 تا ‌30 درصد مرگ‌ و میرها را تشکیل می‌دهد که این آمار در ایران 21 درصد است. البته میزان مرگ‌ و میر بر اثر عوامل محیطی بایستی تا سال 1404 به 80 نفر در 100 هزار نفر کاهش پیدا کند که با روند افزایش مرگ‌ و میر ناشی از آلودگی های  محیط زیستی در تهران و شهرهای بزرگ کشور، دست یافتن به چنین برنامه‌ای کمی دور از ذهن به‌نظر می‌رسد. ایران مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه که دارای منابع طبیعی سرشاری هستند، در سال های اخیر از روشی برای توسعه استفاده کرده که بر منابع تجدید پذیرش فشار بسیاری وارد آورده است. مثال های بارز و ملموسی از این توسعه ناپایدار و عوامل تهدید کننده محیط زیست در کشور خودمان که می توانیم ذکر کنیم، عبارتند از :

• جاده سازی های نسنجیده و بدون مطالعه پیامدهای سوء زیست محیطی در آبخیزهای کوهستانی یا در محیط های آبی یا تالابی.
• مهار آب و احداث سدها بدون مطالعات اولیه یا اصلاح آبخیزها.
• توسعه اراضی کشاورزی به بهای تبدیل مراتع و جنگل ها و اراضی حاشیه ای از یک سوء و نابودی اراضی کشاورزی مرغوب به بهای تبدیل آنها به جاده ها، واحدهای صنعتی و سایر کاربری ها از سوی دیگر.
• بهره برداری از جنگل ها بدون توجه به شرایط لازم برای تجدیدپذیری آنها یا نابرابری بهره برداری در برابر میزان جایگزینی آنها به وسیله جنگل کاری.
• چرای بی رویه و افزایش دام بدون توجه به ظرفیت مراتع، فرسایش، تشدید سیل و آثار مستقیم و غیرمستقیم آن.
• احداث صنایع در مناطق نامناسب، بدون مهار آلودگی ها، تخریب و انهدام محیط های آبی و آبزیان.
• بهره برداری از معادن بدون محاسبه هزینه های زیست محیطی احیاء و ترمیم اراضی تخریب یافته و پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم آن روی چشم اندازها و مجاری آبی.
• زهکشی تالابها برای سایر استفاده های ممکن بدون ارزیابی و ارزش های بقای آنها.
• توسعه راه ها در ماطق کوهستانی بدون ارزیابی عوارض آن.
• تبدیل زیستگاه های گیاهی و جانوری جلگه ای، کوهستانی و ساحلی به اماکن مسکونی از طریق واگذاری به عام و خاص جهت ویلاسازی و در نتیجه کاهش تنوع اکوسیستمی و تنوع زیستی.
• نابودی میراث های غیرقابل جانشینی و غیرقابل تقلید از ذخیره گاه های طبیعی به دلیل فقدان دانش و بینش زیست محیطی و ناباوری و تردید نسبت به ارزشهای آنها.

با شیوه کنونی مدیریت منابع طبیعی، ایران با آینده‌ای مبهم از لحاظ محیط زیست مواجه بوده که امنیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را در این جغرافیا به چالش کشیده است. باید بپذیریم که پیامد و تاوان توسعه ای که نتیجه آن نابودی ارزشمندترین منابع زیستی است را نه تنها خودمان بلکه نسل های بعد نیز می پردازند. به‌طور کلی پنج تهدید زیست محیطی اصلی در کشور،   امنیت انسانی را به مخاطره ‌انداخته است که عبارتند از ؛ آلودگی هوا، بحران آب، آلودگی و فرسایش خاک، نابودی تنوع زیستی، مصرف بی رویه انرژی و  منابع طبیعی، بنابراین در آستانه روز زمین پاک و تا فاصله زمانی باقیمانده تا روز جهانی محیط زیست برآن شدیم تا با یک سلسله نوشتار به بررسی تحلیلی هر یک از این چالش ها بپردازیم.
 
چالش اول : تخریب خاک

در نگهداری زمین بکوشید و به آن حرمت نهید که مادر شماست. هر کس بر روی آن کار نیک یا بد انجام دهد، گزارش خواهد کرد. (پیامبر اکرم (ص))

1- آلودگی و فرسایش خاک

خاک منشأ سخاوت، برکت و نعمت‌های مختلفی برای بشر است، وقتی دانه‌ای در درون آن جای می‌گیرد، یک خوشه را به انسان تحویل می‌دهد، آب گل‌آلود را جذب می‌کند و به جای آن چشمه‌های زلال را بیرون می‌ریزد و منبع عظیمی برای ذخیره آب و تصفیه آن محسوب می‌شود. سنگ‌های سفت و سخت موجود در سطح زمین، در نتیجه تأثیر عوامل فیزیکی به مرور زمان خرد می‌شوند؛ این مواد که از تخریب سنگ حاصل شده، به‌صورت طبقات کم و بیش ضخیم، روی سنگ‌های اولیه را که هنوز تحت تأثیر عوامل خارجی واقع نشده‌اند را می‌پوشاند. مواد حاصل از تخریب سنگ‌ها، مخلوط با مواد آلی پوسیده و نپوسیده موجودات زنده، خاک را تشکیل می‌دهند؛ 

بنابراین خاک قسمت سطحی است که بر اثر عوامل مختلف فیزیکی، شیمیایی و زیستی به‌وجود می‌آید. خاك طی مدت زمان طولانی و تحت تأثیر عوامل و شرایط خاصی بوجود می آید. كنش و واكنش های طبیعی برای تشكیل خاك بسیار به كندی صورت می گیرد و بطور متوسط 700 سال زمان لازم است تا طی مراحل مختلف یك سانتیمتر خاك زراعی و یا خاكی كه توانایی پرورش گیاهان را داشته باشد بوجود آید و گاهی بوجود آمدن یك سانتیمتر خاك تا 4 هزار سال طول می كشد. این امر به خوبی عمق خسارت وارده به منابع خاك و لزوم توجه بیشتر به حفظ این ذخائر را نشان می دهد. 

خاک یکی از منابع مهم و ارزشمند طبیعت است. بدون داشتن خاک سالم حیات و زندگی روی زمین امکان پذیر نخواهد بود. 95 درصد غذای انسان از زمین حاصل می شود پس داشتن خاکی سالم لازمه بقای انسان است. خاک از دو بخش تشکیل شده است. یکی بخش مرده خاک که شامل سنگها، مواد معدنی و مواد آلی یا هوموس که حاصل از پوسیدگی گیاهان و جانوران می باشد و هوا و آب نیز در این بخش قرار   می گیرند و دیگری بخش زنده خاک که دارای جانواران کوچک همچون حشرات و کرم ها است و در آن گیاهان، قارچ ها، باکتری ها و سایر میکروب ها قرار دارند. اغلب خاک ها در شرایط طبیعی دارای 50 درصد مواد معدنی و آلی و 50 درصد نیز هوا و آب دارد که فضاهای موجود در خاک را پر می کند. ورود مواد، انرژی و یا موجودات زنده به درون خاک باعث می شود که خاک از حالت طبیعی خود خارج شود. هر گاه خاک در اثر فعالیت های انسانی وضعی پیدا کند که دیگر نتوان از آن بهترین  نوع بهره برداری را به عمل آورد می گویند که  خاک آلوده شده است. انسان مسلمان در برابر خاک مسئول است و از این نعمت الهی باید به‌خوبی محافظت کند و از آلوده کردن آن بپرهیزد. خاک علاوه‌ بر آن‌که عنصری لازم برای پرورش و رشد و نمو درختان و گیاهان است، می‌تواند آلودگی‌ها را تصفیه و برطرف کند، به شرط آن‌که این مواد در حد ظرفیت قابل‌ تحمل خاک برای تصفیه باشد. 

یکی دیگر از مصادیق تخریب خاک، فرسایش آن می باشد که از جمله نگرانی‌های عمده ‌محیط ‌زیستی قرن حاضر است. فرسایش خاک در ایران چند برابر متوسط جهانی است. معنی اصلی و لغوی فرسایش عبارت از کاهش تدریجی مواد است. سطح زمین از زمان تشکیل تاکنون دائماً در حال تغییر بوده است و مواد آن فرسایش می‌یابند. در واقع فرسایش، کاهش ضخامت لایه سطحی خاک به وسیله رواناب یا باد است. فرسایش فرآیندی است که در آن ذرات خاک توسط عوامل فرساینده از بستر اصلی خود جدا شده و توسط یکی از عوامل انتقال دهنده به مکان دیگری حمل می‌شود. چنانچه عامل جدا کننده ذرات باد و یخچال باشد به ترتیب فرسایش بادی و یخچالی گویند. مقدار کل بارندگی و شدت آن نیز از دیگر عوامل طبیعی فرسایش هستند. بارندگی زیاد در صورتی که ریزش آن آرام باشد، فرسایش زیادی ایجاد نمی‌کند، در صورتی که باران‌های شدید حتی به مقدار کم سبب فرسایش زیاد می‌شوند.

در فصل سرما که زمین منجمد می‌شود و در فصل رشد گیاهان که پوشش گیاهی انبوه است، بارندگی اثر فرسایشی کمتری دارد.  از سوی دیگر خاک به عنوان یکی از مهمترین عناصر محیط‌زیست برای احیای مجدد به زمان طولانی نیاز دارد. فرسایش خاک را می‌توان به دو دسته فرسایش آبی و بادی تقسیم کرد. فرسایش آبی در واقع یکی از پدیده‌های معمولی زمین‌شناسی است که به وسیله آن کوه‌ها به تدریج فرسوده می شوند و دشتها، دره‌ها و بستر رودخانه‌ها و دلتاها شکل می گیرند. این نوع فرسایش که به کندی صورت می‌گیرد، فرسایش طبیعی نامیده می‌شود. در صورتی که فرسایش با سرعت خیلی بیشتری انجام شود و حالت تخریبی به خود بگیرد، به آن فرسایش تخریبی گفته می‌شود. همان طور که گفته شد، در پدیده فرسایش دو عمل مختلف انجام می‌شود: یکی جدا شدن ذرات و دیگری حمل و تغییر مکان آنها. عواملی مانند انجماد و ذوب متناوب، جریان آب و ضربانات قطران باران اثر جدا کنندگی داشته و مواد را جهت شسته شدن آماده می‌کنند.

3-1 چالش های زیست محیطی خاک در ایران 
3-1-1 فرسایش خاک و بیابان زایی
    عمده‌ترین دلیل فرسایش شدید خاک در ایران، از بین بردن پوشش گیاهی است. این مسأله در مورد مراتع و بسیاری از اراضی جنگلی و سواحل دریاها در کشور صادق است. تقریباً کلیه مراتع، مورد چرای بی‌رویه بوده و تراکم دام در آنها 2 تا 6 برابر ظرفیت چرای موجود است، امروزه ۸۳ میلیون دام در مراتع کشور وجود دارد که بیشترین آسیب را به این عرصه ها وارد می کند. یکی دیگر از عوامل فرسایش آبی در ایران، کشت بر روی اراضی شیبدار است. همانطور که می‌دانیم ایران کشوری کوهستانی است و شیب زمین‌ها عمدتاً بالا است. با افزایش شیب مقدار آب نفوذی کاهش می‌یابد بنابراین وجود رواناب قطعی است که منجر به فرسایش می گردد. همچنین در حوزه‌های فلات مرکزی و مشرق ایران سواحل دریای عمان و قسمت عمده‌ای از سواحل خلیج فارس که میزان بارندگی سالانه بسیار ناچیز است نیز بیشتر فرسایش بادی دیده        می شود.
طبق آمارها وضعیت فرسایش خاک در ایران با توجه به نرخ خاک‌زایی در شرایط بحرانی قرار دارد. سالانه ۲میلیارد متر مکعب فرسایش خاک در ایران رخ می دهد که این رقم ۷.۶درصد فرسایش کل خاک در جهان را شامل می شود. در ایران سالانه ۱۵تا ۲۵ تن در هکتار فرسایش خاک وجود دارد در حالی که متوسط جهانی ۲.۵ تن در هکتار است. به همین دلیل ایران از لحاظ توسعه بیابان در شمار ۵ کشور نخست جهان قرار دارد. همچنین روزانه ۴۰هکتار اراضی جنگلی تخریب و به بیابان تبدیل می شود. در نتیجه، فرسایش خاک در ایران سالانه به ۱۶.۵تن در هکتار می رسد. بانک جهانی در جدیدترین گزارش خود خسارات سالیانه تخریب زمین در ایران را ۱۵ هزار و ۴۳۰ میلیارد ریال، معادل ۷/۱ درصد تولید ناخالص داخلی اعلام کرد. 

تلفیق این واقعیت های طبیعی به همراه تاثیرات عوامل انسانی نظیر افزایش فعالیت های کشاورزی به منظور تولید محصول بیشتر، الگوهای نامناسب کشت، سیستم های نامناسب شخم زمین های زراعی و شخم زمین های حاشیه ای به دلیل کمبود زمین اولیه کشاورزی در برخی مناطق با تراکم جمعیتی زیاد، فشار زیاد چرای مراتع، تغییر کاربری جنگل ها و بهره برداری ناپایدار از سفره های آب زیرزمینی سبب شده تا سطح وسیعی از اراضی کشور تحت تاثیر پدیده بیابان زایی باشد. بیابان زایی از دیگر عواملی است که بر اثر تخریب و هدررفت خاک در مناطق خشک و نیمه خشک که ایران نیز جزو آنها محسوب می‌شود، رخ داده و یک مشکل جدی در کشورهای در حال توسعه شمرده می شود. فرسایش آبی و بادی بخشی از ویژگی های ذاتی اقلیم ایران است و متاسفانه اقدامات انسانی سبب تشدید این فرسایش شده است. آنچه مسلم  است باید تلاش شود سهم عامل انسانی در فرآیند بیابان زایی کاهش یافته و نرخ فرسایش به نرخ قابل قبولی برسد. 
بررسی جامع چالش های محیط زیست در ایران(قسمت اول)
 برآوردها نشان می‌دهد سالانه یک درصد به مساحت بیابان‌های ایران افزوده می‌شود. همچنین بر اساس تحقیق انجام شده توسط مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی کشور در سی سال گذشته حدود 30 درصد به مساحت بیابان‌های ایران افزوده شده که نشانگر سالانه یک درصد افزایش مساحت بیابان های کشور است.ر حال حاضر، از 164ميليون هكتار مساحت كشور، 32ميليون هكتار در محدوده‌هاي بياباني قرار دارند كه از اين ميزان 7 ميليون و 400 هزار هكتار كانون‌هاي بحراني هستند. بنا بر اعلام رئیس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، ۱۰۰میلیون هکتار از عرصه‌های کشور به‌دلیل کاهش سطح آب سفره‌های زیرزمینی و شور و قلیایی شدن آن و نیز کاهش پوشش گیاهی در معرض بیابان شدن است و سالانه حدود ۱۰۰هزار هکتار در کشور بیابان‌زایی داریم.


3-1-2 آلودگی خاک
    بنا به اعلام مدیرکل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست براساس مطالعات انجام شده در طرح تهیه اطلس آلاینده های خاک در 11 استان کشور بیش از صدها نقطه آلوده در خاک های کشور وجود داشته که به آلاینده های مختلف از جمله فلزات سنگین، آلاینده های نفتی، سموم و ... آلوده بوده و محیط زیست و سلامت مردم را به شدت تهدید می کند که رفع آلودگی ها علاوه بر زمان طولانی هزینه گزافی را هم طلب می کند. این استان ها شامل آذر بایجان شرقی، گلستان، همدان، قزوین، زنجان، بوشهر،هرمزگان، کرمانشاه، اصفهان، خوزستان و خراسان رضوی است . بر اساس این مطالعات در استان های خوزستان و بوشهر آلودگی نفتی بالا ، اصفهان آلودگی صنعتی و همدان و آذر بایجان شرقی فلزات سنگین بالایی نشان داده شده است.  مرکز پژوهش های مجلس در گزارش خود اعلام نموده است که در چند سال اخیر جنبه های تغییر کیفی و آلوده شدن منابع خاک بسیار افزایش یافته است.

استفاده وسیع از کودها و آفت کش ها از یکسو و رهاسازی گسترده پساب فاضلاب های شهری که خود به شدت به انواع مواد شیمیایی مضر از جمله مواد شوینده ها و املاح مربوط به فلزات سنگین آغشته هستند و همچنین فعالیت های بسیار گسترده صنعتی و کشاورزی که با تولید پسماند و پساب های حاوی مواد نفتی و هیدروکربنی فلزات سنگین و انواع آلاینده ها همراه است زمنیه های تهدید منابع خاک را گسترده تر کرده است که در نتیجه این مواد آثار نامطلوب و سمی بر محیط زیست و حیات جانوری و گیاهی استفاده کننده از محیط برجا می گذارد.
بررسی جامع چالش های محیط زیست در ایران(قسمت اول)
مهمترین منابع آلودگی خاک در کشور عبارتند از:
1- در حال حاضر به‌دلیل تولید بیش از حد زباله، جمع آوری غلط و بازیافت ناقص زباله‌های خانگی، صنعتی، بیمارستانی، پساب‌های صنعتی، فاضلاب شهری و نخاله‌های ساختمانی و انباشت زباله در حاشیه شهرها با آلودگی شدید خاک و منابع آب روبه‌رو هستیم. زباله یکی از مهم‌ترین منابع آلوده‌سازی‌ خاک‌ها محسوب می‌شود.

زباله‌ها می‌توانند به داخل زمین نفوذ کنند و منابع آبی را نیز آلوده کنند. یکی از مهم‌ترین و خطرناک‌ترین زباله‌های شهری، زباله‌های بیمارستانی است که بخشی از بافت بدن یک بیمار، سوزن‌های آلوده به بیماری‌های خطرناک، تیغ‌های جراحی بیماران حاوی بیماری ایدز و... قسمتی از زباله‌هایی است که از بیمارستان، همراه با صدها هزار تن زباله معمولی جمع آوری می‌شود. دفن زباله‌های بیمارستانی آب‌های زیرزمینی را آلوده می‌کند. 

2- وسایط نقلیه موتوری از یک سو با تولید منواکسیدکربن هوا را آلوده می‌کنند و از سوی دیگر روغن، براده‌های لاستیک و لنت‌های ترمز آنها که حاوی آزبست است، منابع خاک و محیط‌‌‌زیست را نابود می‌کنند. 

3- یکی دیگر از موارد آلودگی خاک که می‌توان نام برد باران‌های اسیدی است که در اثر آلودگی و دود کارخانه‌ها در شهر‌های صنعتی و پرجمعیت دیده می‌شود. باران اسیدی در آلودگی‌های خاک بدترین نوع آلودگی محسوب می‌شود؛ چرا که در وهله اول باعث از بین رفتن پوشش‌های جنگلی و در وهله دوم باعث آلودگی منابع آب در حد وسیع می‌شود. 

4- در اکثر شهرها شاهدیم که پساب‌های کارخانه‌ها به رودخانه‌ها ریخته می‌شود که این مسئله علاوه بر آلودگی آب‌های سطحی و آلودگی خاک به آلوده شدن منابع زیرزمینی نیز منجر می‌شود. دود و آلاینده‌هایی که به‌صورت گاز و بخارات سمی از دودکش‌های عظیم کارخانه‌ها بیرون می‌آید، علاوه بر آلودگی‌های هوای شهرها و ایجاد مشکلات تنفسی برای انسان‌ها باعث تشکیل باران اسیدی می‌شود. یکی از مشکلات فاضلاب‌ها و پسماندهای صنعتی که وارد خاک می‌شود فلزات سنگین است. فلزات سنگین همچون سرب، کادمیوم، سلنیوم و... که در کلوئیدهای خاک ذخیره می‌شوند، بسیار خطرناک هستند و با ورود به چرخه غذایی زیان‌های جبران‌ناپذیری را به جای می‌گذارند.

مقاومت و پایداری عناصر سنگین که از مهمترین آلاینده های صنعتی می باشند در خاک نسبت به سایر آلاینده‌ها بسیار طولانی بوده و آلودگی خاک توسط فلزات سنگین تقریبا دائمی است. فلزات سنگین شامل سرب، کادمیوم، نقره و جیوه هستند که اثرات زیانبار آنها بر موجودات زنده ثابت شده است و بارها موجب حوادث زیست محیطی شده‌اند. بعضی از این اثرات زیانبار فلزات سنگین شامل موارد زیر است: اختلال فعالیت‌های بیولوژیک خاک، اثرات سمی بر گیاهان و اثرات زیانبار بر انسان در اثر ورود مواد به زنجیره غذایی. 

5- وجود شوینده‌ها در فاضلاب نفوذپذیری خاک را افزایش داده و میکروارگانیسم‌ها و حتی مولکول‌هایی که به‌طور معمول نمی‌توانند از صافی‌های خاک عبور کنند در حضور شوینده‌ها قادر خواهند بود از خلل و فرج لایه‌های متوالی و مختلف خاک عبور کنند و موجب آلودگی میکروبی آب‌هایی شوند که در فاصله زیاد نسبت به سطح زمین قرار دارند.
 
6- استفاده بیش از حد سموم و کودهای کشاورزی، آنتی‌بیوتیک‌ها و هورمون‌ها و نیز  آبیاری مزارع با فاضلاب‌های آلوده از عوامل کشاورزی مؤثر در آلودگی خاک است. ابتلا به سرطان، بیماری‌های عصبی و تنفسی و پوستی از اثرات درازمدت استفاده از سموم شیمیایی و  آفت کش‌ها بر انسان است. سموم شیمیایی نیز در خاک آلودگی ایجاد می‌کنند.

 تعدادی از آفات به‌ویژه حشرات در مقابل سموم مصرفی مقاوم می‌شوند که ناچار هستیم یا تعداد سمپاشی را افزایش دهیم یا غلظت سموم را بالا ببریم. این سموم به راحتی تجزیه نمی‌شوند و برای سالیان دراز در خاک باقی می‌مانند. کودهای شیمیایی هم خواص خاک را تغییر می‌دهند یعنی نفوذپذیری خاک را نسبت به هوا و آب کم می‌کنند و اصطلاحاً خاک‌ها را سخت می‌کنند.  

متاسفانه در حال حاضر حدود 98 درصد از نظام توليد در کشور در محصولات باغي و زراعي مبتني بر روش استفاده از نهاده‌هاي شيميايي است. پرداخت یارانه به سموم و کودهای شیمیایی در سال های گذشته موجب ‌شد که کشاورزان رغبت چندانی به استفاده از سایر روش‌های مبارزه با آفات, امراض و علف‌های هرز نداشته باشند. بررسی میزان مصرف سموم شیمیایی طی 55 سال گذشته در کشور نشان می دهد که به‌طور میانگین ۲۸۰۳۸ تن از انواع سموم شیمیایی با سرانه 35/1 كيلوگرم در هكتار و 57 كيلوگرم براي هر نفر توزیع شده ‌است . صرف نظر از میزان کل سموم توزیع شده، ترکیب سموم مصرفی نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ ترکیب سموم مصرفی در کشورهای توسعه یافته جهان شامل۱۷ درصد حشره‌کش، ۳۵ درصد قارچ‌کش و ۴۸ درصد علف‌کش و از سوی دیگر در کشورهای درحال توسعه شامل ۵۰ درصد حشره‌کش، ۳۵ درصد قارچ کش و ۱۵ درصد علف‌کش است.

با توجه به آثار سوء سموم حشره‌کش بر سلامت و محیط زیست، میزان مصرف اين سموم  در کشورهای توسعه یافته تفاوت بسیار چشمگیری با کشورهای در حال توسعه دارد، این کشورها با استفاده از سایر روش‌های مبارزه با آفات همانند مبارزه‌ی بیولوژیک و کشاورزی ارگانیک همراه با حفظ محصول، مصرف سموم علف‌کش را کاهش داده‌اند. البته سال های اخیر در کشورما با اجرای سیاست مصرف بهینه کود و سم و جایگزینی آن با سایر روش‌های غیرشیمیایی و بیولوژیک، مصرف سموم تا حدی کاهش داشته اما این موضوع هنوز یکی از نگرانی ها و چالش های سلامتی و محیط زیست در کشور می باشد.

تحقيقات نشان داده است خاك‌هاي ايران از نظر مواد نيتروژني فقير و اكثرا با كمبود فسفر مواجه هستند از اين رو مصرف كودهاي شيميايي در كشور با رشدي روزافزون همراه بوده است. استفاده بي‌رويه از كودهاي شيميايي اگرچه در كوتاه مدت مواد مغذي مورد نياز اراضي كشاورزي را تامين و بهره برداري بيش از اندازه را ممكن مي‌كند ، ولي در بلندمدت باعث از بين رفتن كيفيت خاك ، افت حاصلخيزي و در نتيجه فرسايش خاك مي‌شود. بررسی میزان کودهای شیمیایی توزیع شده طی 55 سال گذشته نیز نشان می دهد که روند توزیع کودهای شیمیایی طی این دوره در حال افزایش بوده و از چهارصد تن به چهارميليون و چهارصد هزار تن با توزيع سرانه 226 كيلوگرم در هكتار رسيده است .

7- مدت‌هاست که مواد نفتی و مشتقات آن در اثر حمل‌ونقل یا ذخیره‌سازی‌ موجب آلودگی خاک می‌شود. آلودگی های نفتی یک پیامد اجتناب ناپذیر از افزایش سریع جمعیت و فرایند صنعتی شدن است که به‌دنبال آن آلودگی خاک توسط مواد هیدروکربنه نفتی به شکل وسیع در اطراف تاسیسات اکتشاف و پالایش و به شکل موضعی در مسیرهای انتقال این مواد قابل مشاهده است. بیشترین آلودگی‌ها در منابع خاک، در اطراف پالایشگاه‌هاست.

 نشت نفت از لوله های انتقال به دلایلی همچون فرسودگی و شکستگی لوله ها یکی از مشکلات زیست محیطی استان هایی می باشد که در مسیر انتقال نفت قرار دارند.  آلودگی های ناشی از نشت نفت لوله های انتقال نفت در جنوب تهران یکی از بارزترین نمونه های آلودگی خاك در کشور می باشد. علاوه بر انتشار مستقیم این آلاینده‌ها، غبارات حاصل از سوخت گازهای همراه نفت، طی سالیان متمادی توانسته مواد سمی و مضری به خاک‌های منطقه اضافه کند هرچقدر مواد نفتی به عمق بیشتری از خاک نفوذ کند، رفع آلودگی آن مشکل‌تر و هزینه آن چندین برابر خواهد بود.
بررسی جامع چالش های محیط زیست در ایران(قسمت اول)
3-1-3 تولید روزافزون زباله و ضایعات
     براثر افزایش بی رویه جمعیت، همراه با عوامل دیگر مثل پدیده مهاجرت روستاییان به شهرها در جستجوی درآمد و رفاه بیشتر، شهرها به سرعت توسعه  یافته اند و زمین های کشاورزی به سکونت گاه و جاده و کارخانه تبدیل شده اند. رشد شهرنشینی موجب افزایش سرعت و شدت آلودگی هوا و آب و نیز افزایش میزان تولید پسآب و پسماند شده است. امروزه تولید انبوه زباله از مشکلات دنیای مدرن است.

در بسیاری از جوامع، مشکل اساسی تولید، توزیع و مصرف کالا نیست، بلکه مشکل اصلی از بین بردن بقایا و فضولات کالا‌های مصرفی است. مدفون کردن و سوزاندن زباله‌‌ها از راهکار‌هایی است که بسیاری از کشور‌ها از جمله ‌ایران به آن دست می‌ زنند، اما بهترین راه مقابله با زباله‌‌ها، جداسازی و بازیافت آنهاست تا دوباره به روند تولید بازگردند. بهره‌گیری مجدد زباله و بازیافت آن کار ساده‌ای نیست و نیاز به زیرساخت‌‌های علمی‌ و فنی و فرهنگی دارد.

 شاید بخش فرهنگی در‌این کار از همه مهم تر باشد. مردم باید به گونه‌ای آموزش ببینند که در تولید زباله نقش کمتری داشته باشند و همچنین جداسازی اولیه زباله‌‌ها را در مبدأ انجام دهند تا کار بازیافت آنها آسان‌تر شود. زباله در فرهنگ لغت به فضولات جامد، نیمه جامد یا مایعی گفته می ‌شود که به درد نخور بوده و دور ریخته می‌ شود. اما بدون شک زباله‌‌ها اگر تفکیک شوند و مدیریت صحیحی در بازیافت آنها اعمال شود می ‌توانند، بخشی از سرمایه‌‌های ملی را باز گردانند.

بنا بر اعلام مدیرکل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست؛ سالانه بیش از 16 میلیون تن زباله و پسماند عادی و همین طور هم سالی 60 میلیون تن نخاله ساختمانی ناشی از فعالیت های عمرانی، خاکبرداری ها و زائدات باقیمانده از ساخت و سازها در كشور توليد مي شود. ميانگين سالانه توليد زباله خانگي45000 محاسبه شده است که بیش از  ۵۰ درصد از آنها دفن می‌ شوند، در حالی که ۹۰ درصد از مواد موجود در زباله‌‌ها قابل بازیافت است. ميانگين درصد اجزاء تشكيل دهنده زباله شهري در کشور به ترتيب فلزات 3/2 ، شيشه 9/1 ، كاغذ 2/7 ، پلاستيك4/8 ، پارچه 3/2 ، چوب 2/1 و ميزان مواد فساد پذير 9/72 درصد بوده است. 

از هر تن زباله، حدود ۴۰۰ متر مکعب گاز گلخانه‌ای دی اکسید کربن متصاعد می‌ کند و از هر تن زباله ۴۰۰ تا ۶۰۰ لیتر شیرابه خارج می ‌شود که می‌ تواند آثار زیست محیطی نامطلوبی بر آب و خاک داشته باشد.  ایرانی ها سالیانه، 50 هزار تن گاز گلخانه ای، 10 میلیون متر مربع شیرابه از تولیدات زباله های خود به وجود می آورند. همچنین انباشته شدن زباله‌‌ها در مخازن و یا جایگاه های موقت نگهداری و یا انتشار زباله ها در سطح شهرها، مکان خوبی برای رشد میکروب‌ها و تولید و تکثیر حشرات و جانوران موذی مانند موش است، زیرا زباله سه عامل رشد و تکثیر‌این جانداران یعنی مواد غذایی، رطوبت و پناهگاه را با خود دارد.

طبق برآورد‌های علمی ‌در هر گرم خاکروبه بین ۵۰ هزار تا ۱۰ میلیون باکتری مختلف وجود دارد. مگس که ناقل انواع اسهال، حصبه، وبا، سل و... است و موش که تکثیر آن بستگی به میزان زباله دارد و تیفوس و طاعون را اشاعه می‌ دهد، در اثر انباشتگی زباله سلامت محیط انسانی را تهدید می‌ کنند. از طرف دیگر اینگونه مراکز جمع آوری و تجمع زباله به محل تردد و تغذیه گربه ها و سگ های ولگرد نیز تبدیل شده است.

امروزه جمع آوری، حمل و یافتن مکان مناسبی برای دفن زباله های شهری به یکی از چالش ها و مشکلات اساسی و بغرنج پیش روی مدیران شهری و شهرداری های کشور تبدیل شده است. صرف هزینه های هنگفت برای جمع آوری و دفع زباله در کشور ما به گونه ای است که عموما در حدود یک سوم بودجه شهراداری ها به آن اختصاص می یابد. در شهری چون تهران روزانه در حدود 7500 تن زباله خانگی و حدود 80 تن پسماندهای بیمارستانی تولید می شود یعنی بطور متوسط هر فرد روزانه حدود یک کیلو گرم زباله تولید می کند. شهرداری تهران روزانه یک میلیارد و۲۵۰ میلیون تومان برای جمع‌آوری و دفن زباله و پسماند این شهر هزینه می‌کند.

همچنین در حال حاضر در بسیاری از نقاط روستایی کشور نیز معضل تولید و مدیریت زباله به یک بحران حل نشدنی شبیه است، چرا که در بسیاری از این روستاها، دهیاری ها یا نسبت به انجام وظایف قانونی خود کوتاهی می کنند و یا به دلیل نداشتن امکانات لارم شرایط برای حل مشکل را ندارند. آمارهای مسئولان نشان می دهد میزان تولید سرانه زباله هر نفر در روستاهای ایران 500 گرم در روز است، در همین حال براساس نتایج سرشماری سال 1390 کشور، جمعیت مناطق روستایی ایران برابر با 21 میلیون و 446 هزار و 781 نفر بوده است، این به معنای آن است که روزانه در حدود 11 هزار تن زباله در روستاهای کشور تولید می شود که بخش عمده ای از این زباله ها بدون داشتن شرایط دفع بهداشتی در محیط زیست رها می شود. البته با توجه به رشد مصرف گرایی در روستاهای کشور میزان سرانه تولید زباله در این مناطق هم اکنون بیشتر از 500 گرم است. همچنین حجم تولید زباله‌های کشاورزی در کشور نیز در حدود 170 هزار تن اعلام شده که‌ این میزان تولید به صورت روزانه، می‌تواند تبدیل به کمپوست و کودهای گیاهی شده و به عنوان مواد عالی خاک در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد.

در ایران به ازای هر تخت بیمارستانی نزدیک به سه کیلوگرم زباله تولید می شود که این رقم در کشورهای پیشرفته به یک کیلوگرم هم نمی رسد. گفتنی است، 20 تا 30 درصد زباله های هر تخت بیمارستانی را پسماندهای عفونی تشکیل می دهند. بر اساس برآوردی که انجام شده حدود 450 تن پسماند پزشکی در کشور و 80 تن زباله بیمارستانی در تهران تولید می شود که 25 درصد آن زباله های عفونی است که در زمینه ضدعفونی، جمع آوری و دفع آنها مشکلات بسیاری وجود دارد.

هنوز تعدادی از بیمارستان ها و اکثر درمانگاه ها در کشور فاقد سیستم ضدعفونی کردن و نیز امحاء زباله های عفونی هستند و شهرداری های نیز فاقد زیر ساخت ها و تجهیزات لازم برای جمع آوری و دفع زباله های بیمارستانی و عفونی هستند و با توجه به نبود اعتبارات مورد نیاز وزارتخانه های بهداشت و کشور هر یک مسئولیت را دیگری محول می نمایند و سازمان حفاظت محیط زیست هم تنها وظیه نظارت را برای خود قائل می باشد.      

پسماندهای صنایع فلزی، شیمیایی، پتروشیمی و معادن به دلیل وجود سرب، جیوه، نیکل وکبالت در آنها آلوده سازان محیط زیست خصوصاً خاک هستند. این صنایع سالانه حدود 155 هزار تن مس، 121.5هزارتن روی، 89 هزار تن سرب، 12هزار تن نیکل، 765 هزار تن کبالت و   30.5 هزار تن جیوه وارد خاک می شود بر اساس آخرین مطالعات انجام شده  در سال 1387 در سطح کشور، تعداد 255 واحد صنعتی به عنوان منابع انتشارجيوه شناخته شده است كه شامل صنایع الکترونیک ، خودرو سازی ها، لامپ سازی ها، صنایع فلزی و .... مي باشند  به طور مثال به طور مثال هر رايانه روميزي داراي ٣٢ درصد پلاستيك، نزديك به ٧ درصد سرب، 41 درصد آلومينيوم، 0016/٠درصد طلا، ٢0 درصد آهن، 189/٠درصد نقره و مقاديري فلزات سنگين و خطرناك مانند كادميوم، جيوه و آرسنيك است طبق یک تحقیق انجام شده گفته می‌شود برای ساخت یک مانیتور ساده علاوه بر مواد اولیهء مورد نیاز در حدود ۲۴۰ کیلوگرم سوخت،۲۲ کیلوگرم مواد شیمیایی، ۱۵۰۰ لیتر آب نیاز است و با توجه به این مساله به نظر می‌رسد استفادهء مجدد از وسایل کامپیوتری می‌تواند تا حد زیادی در مصرف مواد طبیعی صرفه‌جویی به وجود آورد‌. در ایران بیش از 4 میلیون رایانه از دور خارج شده وجود دارد عمر مفید رایانه ها در دنیا 3 سال است. زباله هاي الکترونیکی سومین منبع بزرگ تولید سرب درزباله های جامد شهری است.

گر چه زباله هاي الكترونيكي تنها 2 درصد از حجم كل زباله هاي جمع آوري شده در كشورهاي مختلف را تشكيل مي دهد؛ اما اين حجم ناچيز شامل 70 درصد زباله هاي حاوي مواد سمي است مانيتور رايانه بين ٤ تا ٨ پوند و يك تلويزيون رنگي ٧٢ اينچي به طور متوسط ٨ پوند سرب دارد كه ازجمله زيان هاي آن، ايجاد آسيب هاي مغزي در كودكان است،  CPU نيز  شامل مقاديري جيوه و كادميوم است عنصر سمی از جمله "کادمیوم” عنصری سرطان زا محسوب می شود، "آرسنیک" می تواند به مسمومیت های شدید یا حتی مرگ منجر شود، "سرب” مشکلاتی همچون کند ذهنی، کم خونی و مسمومیت به دنبال دارد .كروم مي تواند زمينه بروز فشار خون بالا، كمبود آهن، بيماري هاي كبدي و آسيب هاي مغزي و عصبي را فراهم كند و در کنار همه اینها " جیوه " که تاثیر مخربی بر سیستم ایمنی بدن دارد و آنزیم ها و ژن ها را تغییر می دهد و موجب آسیب دیدن سیستم عصبی از جمله وارد آمدن صدماتی به حس چشایی، بینایی و لامسه می شود، همه این موارد موجب شده است تا نهادهای مسئول در کشورهای مختلف جهان برای دفع این نوع از زباله ها به صورت جدی اقدام کنند.

 از سال1371رايانه وارد ايران شده و اولين محموله تقريباً شامل 10 هزار رايانه بوده است، طبق برآوردها طي چند سال اخير هر ساله يك ميليون و 200 هزار تا يك ميليون و 500 هزار رايانه در ايران مونتاژ شده است. زباله هاي رايانه اي هر چند به خاطر داشتن بعضي فلزات گران بها مثل طلا و پلاتين ارزشمند است، ولي بازيافت آن به علت وجود فلزات سنگين و سمي مثل سرب و كادميوم نياز به فناوري پيشرفته اي دارد.

بنابراين در ايران انجام اين كار اقتصادي نيست و فقط قطعات پلاستيكي و بعضي از فلزات آن مانند آلومينيوم و آهن توسط زباله    جمع كن ها جداسازي و براي استفاده مجدد فروخته مي شود ولي قطعات مداري پس از چندين بار استفاده دور انداخته و با بقيه زباله ها دفن  مي شود. دفن يا سوزاندن اين زباله ها سبب ورود عناصر سنگين به آب هاي زيرزميني و گازهاي سمي به محيط زيست مي شود. 

زندگی مدرن علاوه بر رفاهی که برای انسان به همراه دارد گاه ضررهای جبران ناپذیری را نصیب او می کند. کیسه های پلاستیکی و ظروف یک بار مصرف نیز در این مورد مصداق دارند. زمانی که این کیسه ها و ظروف، به دلیل سبکی و دوام آنها جایگزین اسلاف پارچه ای و کاغذی خود شدند شاید کمتر کسی فکر می کرد در آینده ای نزدیک همین جایگزین ها، تبدیل به یکی از معضلات اصلی محیط زیست شوند. پلاستیک غیر قابل تجزیه است و کیسه‌‌های نایلونی به طور متوسط ۵۰۰ سال در محیط باقی می ‌مانند. کیسه‌‌های پلاستیکی همراه باد، همه جا پخش می ‌شوند و بیشتر آنها سر از دریا در آورده یا به وسیله جانداران بلعیده شده و سبب مرگ آنها می ‌شوند. چنانچه پلاستیک و نایلون موجود در زباله سوزانده شود، اسید کلریدریک‌ ایجاد می‌ کند که باعث آلودگی هوا و آسیب رساندن به انسان و دیگر موجودات می ‌شود.

براساس تحقیقات انجام شده تنها در ایران سالانه بیش از ۳میلیون تن پلاستیک تولید می شود. بیشتر این پلاستیک ها نیز بادوام هستند و صد ها سال طول می کشد تا به خودی خود تجزیه شده و نابود شوند. در دنیا تلاش هایی برای جلوگیری از آلودگی طبیعت به پلاستیک انجام گرفته، به عنوان مثال در آمریکا طرحی اجرا شد که براساس آن انداختن بطری نوشابه و ظرف غذا به آب ممنوع شد؛ اما این طرح شکست خورد تا اینکه علم و تکنولوژی وارد میدان شد و مواد جدیدی به نام زیست تجزیه پذیر ها متولد شدند امروزه بسیاری از دولت های اروپایی همچون ایتالیا و دانمارک برای هر کیسه نایلون تجزیه ناپذیر ۱۵ سنت از شهروندان مالیات می گیرند. این روزها در ایران هم فعالیت هایی برای استفاده از پلاستیک های قابل تجزیه و کم کردن استفاده از پلاستیک شامل کیسه، بطری(PET)  و... آغاز شده است اما تا رسیدن به نتیجه، راهی دراز درپیش است.
بررسی جامع چالش های محیط زیست در ایران(قسمت اول)

3-1-4  مواد زاید خطرناک
 سازمان ملل متحد برآورد نموده که سالانه 300 تا 500 میلیون تن مواد زاید خطرناک در سراسر جهان تولید می شود که در فعالیت های بشر در بخش های مختلف صنعتی،کشاورزی، خدماتی و حتی عمومی و خانگی مورد استفاده قرار می گیرند.

این مواد دارای قابلیت اشتعال، خورندگی، واکنش پذیری یا سمیت هستند و در صورت تخلیه در محیط زیست به دلیل بی توجهی، منجر به آلودگی منابع آب و خاک می شود که تبعات جبران ناپذیری را به همراه دارد. پالایشگاه های نفت و گاز، کارخانه های پتروشیمی و تولید مواد شیمیایی، کاخانجات تولید محصولات فلزی، کارخانه ها و فعالیت های نظامی، آزمایشگاه های تجاری و یا آموزشی و تحقیقاتی و... از مهمترین منابع تولید مواد زاید خطرناک می باشند. برخی از مواد زائد خطرناک عبارتند از؛

- انواع روغن های موتور و اتومبیل، روغن های صنعتی، ضدیخ و...
- انواع سموم شیمیایی شامل آفت کش ها، حشره کش ها، قارچ کش ها، علف کش ها و...
- انواع مواد نگهدارنده
- انواع رنگ ها و حلال ها
- انواع جلا دهندگان، شوینده ها و پاک کننده ها
- انواع مواد شیمیایی آلی فرار و یا پایدار (PCBS و POPS) نظیر بنزن، کلرید ونیل، کلروفرم، تری کلرواتیلن، هیدروکربن های حلقوی معطر و...
- انواع باتری ها
- انواع دماسنج ها، ترموستات های جیوه ای، لامپ های فلورسنت و... 
- مواد حاوی سرب، آرسنیک، کادمیوم و جیوه
- انواع مواد اشتعال زا و منفجره
- مواد رادیو اکتیو
بررسی جامع چالش های محیط زیست در ایران(قسمت اول)
3-1-4  مواد زاید خطرناک

3-1-5 فعالیت معادن 
ايران كشوري معدني است و فعاليت‌هاي استخراج معادن ، محيط زيست را تحت تاثير قرار مي‌دهد. حفاري ها، انفجار سنگ‌هاي معدني و حفر معادن باعث تغييرات و تخريب سطح و اعماق زمين مي‌شود. آمار نشان مي‌دهد فعاليت‌هاي معدن كاوي در حال افزايش است از اين رو ارزيابي‌هاي زيست محيطي و اجراي برنامه‌هايي به منظور احياي اراضي تخريب شده بسيار ضروري است. كشورهاي توسعه يافته به دستاوردهاي ارزشمندي در اين راستا دست يافتند كه استفاده از تجربيات آنها در احياي زمين‌هاي معدن كاوي شده ايران نيز موثر است .

معدن کاری نیز در ایران به نوبه خود یکی از عوامل تخریب خاک است که به اشکال مختلفی عمل می کند. به طور کلی معادن چه به صورت روباز و چه به صورت زیرزمینی در مراحل مختلف آثار و تبعات منفی از خود بر روی خاک به جا می گذارند. در صورتی که مواد معدنی حاوی فلزات سنگین یا سایر عناصر زیان آور برای خاک باشد عملا انباشتن باطله ها در یک محل و قرار گرفتن آنها در معرض بارندگی نفوذ آب و احتمالا فرسایش های آبی و بادی آثار منفی را به سطح و عمق بیشتری از خاک گسترش می دهد. 

3-1-6 تسطیح اراضی و فعالیت های ساختمانی و راه سازی
    با مهاجرت روستاييان به شهرها و افزايش جمعيت در شهرها ودر نتیجه افزایش فعالیت های ساختمان سازی، همچنین احداث جاده‌ها و راه‌هاي ارتباطي از جمله عوامل موثر در تخريب زمين و خاك هستند. به اين ترتيب عواملي چون ساخت و ساز در حاشيه شهرها و استقرار صنايع، موجب فشردگي و متراكم شدن خاك بر اثر توسعه ساخت و سازها و پوشيده شدن خاك از آسفالت ، سنگ و ساختمان مي‌شود از اين رو فعاليت بيولوژيك خاك در اینگونه محل ها را مختل مي‌كند. از سوی دیگر توليد مصالح ساختماني نظیر آجر و سفال و مصرف بالای این صنایع از خاک ضمن تخریب خاک باعث بوجود آمدن گودی ها و اشکال ناهنجار فیزیکی در سطح زمین می شود. این زمین ها که عمدتا در اطراف شهرها قرار دارند پس از برداشت و مصرف خاک آنها به صورت زمین های ناهنجار رها می شوند که اینگونه زمین ها را میتوان به وفور در حاشیه شهرهای کشور مشاهده نمود. همچنين رشد شهرنشيني افزايش پسماندهاي شهري را در پي دارد و تجزيه ناپذير بودن بعضي از اين مواد از قبيل پلاستيك‌ها باعث آلودگي خاك مي‌شود كه صرف هزينه‌هاي گزاف و زمان طولاني نيز نمي‌تواند آنچنان كه بايد به حيات اوليه خاك كمك موثري كند. 

 یکی دیگر از مسائلی که قابل بررسی می‌باشد‌، فرسایش خاک ناشی از فعالیت خاکریزی و خاکبرداری و همچنین عبور و مرور وسایط نقلیه راهسازی که در طول اجرای پروژه در منطقه موردنظر تردد می‌نماید‌، می‌باشد که این خود باعث از بین رفتن اکوسیستم های طبیعی و فرسایش خاک آن منطقه و آسیب پذیر شدن و حساس شدن آن اکوسیستم به محرکهای طبیعی می‌باشد و نیز تخلیه مواد زائد و فاضلاب در منطقه مورد تردد باعث انتقال آلودگی به جانوران و از بین رفتن اکوسیستم طبیعی آنها ودربعضی موارد باعث انقراض آنها می‌گردد که این موارد در اکوسیستمهای حساس به لحاظ سخت بودنشرایط زیستی در آنهاست‌، تاثیرات جبران ناپذیری بوجود می‌آورد.در ساخت جاده های جدید در کشور کمترین توجه به محیط زیست صورت گرفته است. به بیان دیگر با وجود شکننده بودن وضعیت طبیعی به ویژه در این مسیر باید در خاکبرداری و اقدامات دیگر توجه زیادی صورت می گرفت که اینگونه نشده است.

 در نتیجه آسیب های جدی به آن وارد گردیده است. حاشیه های جاده سازی از خود جاده بیشتر به چشم می خورد. برخی از افراد هم از این وضع پیش آمده سوء استفاده کرده اند. جاده سازی در جنگل ابر شاهرود، تالاب انزلی، پارک ملی جنگل گلستان، پارک ملی خجیر و سرخه حصار، آزاد راه تهران شمال و دهها مورد مشابه دیگر از این قبیل مواردی    می باشند که در سال های اخیر محل مناقشه علاقمندان و دوستداران محیط زیست و مسئولین اجرایی کشور بوده است. اجرای طرحهایی از این دست که به گونه دقیق کارشناسی نشده اند در بلند مدت نه تنها ثمری نخواهند داشت، بلکه باعث ضرر و زیان ملی قابل توجهی خواهند شد. 

3-2 برخی راهکارها برای بهبود وضعیت موجود
1- ضرورت حفاظت و نگهداری پوشش گیاهی و فضای سبز موجود به منظور پرهیز از بیابانی شدن زمین ها
2- بیابان زدایی از طریق کاشت گیاهان بومی و مقاوم و ایجاد فضای سبز متناسب با شرایط اقلیمی مناطق مختلف کشور
3- ترویج استفاده بیشتر از کودهای آلی مانند کودهای دامی، گیاهی و کمپوست 
4- کنترل و نظارت به منظور استفاده درست و به اندازه از کودهای شیمیایی
5- بکارگیری از شیوه های بیولوژیکی جهت مبارزه با آفات در کشاورزی 
6- کنترل و نظارت به منظور کاهش استفاده بی رویه و ناصحیح از سموم دفع آفات، حشره کش ها، علف کش ها و...
7- ترویج استفاده از الگوها و شیوهای کشاورزی سازگار با محیط زیست
8- توسعه برنامه های آبخیزداری، آبخوان داری و مدیریت منابع آبی برای حفاظت از خاک
9- تسریع در روند ایجاد شبکه های جمع آوری و تصفیه خانه های فاضلاب در شهرها به منظور جلوگیری از دفع فاضلاب از طریق چاه و در نتیجه الودگی خاک ها 
10- ایجاد تصفیه خانه فاضلاب درشهرک ها و واحدهای صنعتی
11- بهترین روش برای دفع زباله، تفکیک زباله ها در مبدأ و سپس بازیافت آن می باشد. در این روش نه تنها از میزان زباله های تولید شده کاسته می شود بلکه در هزینه ها نیز صرفه جویی می گردد
12- آموزش عمومی برای تفکیک زباله های خشک و تر در مبدأ
13- آموزش عمومی برای اصلاح الگوهای تولید و مصرف در جهت کاهش میزان تولید زباله و ضایعات و استفاده مجدد از مواد
14- ممانعت از تخلیه زائدات و نخاله های ساختمانی در طبیعت و اختصاص مکان مناسب برای تفکیک، بازیافت و دفع آنها
15- رعایت ملاحظات و الزامات حفظ محیط زیست در فرآیند اکتشاف، استخراج، انتقال و فرآوری نفت با هدف ممانعت از تخریب خاک
16- رعایت ملاحظات و الزامات حفظ محیط زیست در فرآیند اکتشاف، استخراج معادن و فرآوری موادمعدنی با هدف ممانعت از تخریب خاک
17- رعایت ملاحظات و الزامات حفظ محیط زیست در مکان گزینی و اجرای طرح های عمرانی به ویژه پروژه های راهسازی  با هدف ممانعت از تخریب خاک 

* مدرس دانشکده محیط زیست

ادامه دارد... 
منبع: زیست بوم
مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربحث ترین عناوین